Nhựa tái sinh là nhựa được thu hồi từ phế liệu, xử lý và nấu thành hạt để sản xuất lại thành sản phẩm mới.
Nguyên liệu của loại nhựa này đã có một vòng đời trước đó. Thành phần của nó vì vậy phụ thuộc vào nguồn phế liệu. Đó là lý do nhựa tái sinh có giá trị về môi trường, nhưng bị siết chặt khi tiếp xúc với thực phẩm và con người.
Định nghĩa và các cấp độ tái chế
Hướng dẫn của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chia tái chế nhựa thành ba cấp độ:
- Tái chế sơ cấp: dùng phế liệu công nghiệp trước tiêu dùng, như phần thừa và sản phẩm lỗi tại nhà máy, để làm sản phẩm mới.
- Tái chế thứ cấp: xử lý vật lý bằng cách nghiền và nấu chảy nhựa đã qua sử dụng.
- Tái chế tam cấp: xử lý hóa học, thường phân rã nhựa thành monome rồi trùng hợp lại.
Thuật ngữ “nhựa tái sinh” thường chỉ sản phẩm của tái chế thứ cấp, loại phổ biến nhất. Nhựa tái chế sơ cấp có nguồn gốc rõ vì phế liệu đến từ chính dây chuyền sản xuất.
Nhựa gia dụng được chia thành bảy nhóm theo mã nhựa từ 1 đến 7. Đó là PET, HDPE, PVC, LDPE, PP, PS và nhóm nhựa khác. Mỗi nhóm có đặc tính và mức độ dễ tái chế khác nhau. PET và HDPE được tái chế nhiều, còn PVC phức tạp hơn và ít phổ biến hơn.
Nhựa tái sinh được làm ra như thế nào?
Quy trình tái chế cơ học đi qua năm bước:
- Thu gom: gom phế liệu từ hộ gia đình, cơ sở thu mua và nhà máy.
- Phân loại: tách theo loại nhựa và màu sắc.
- Làm sạch: rửa bỏ nhãn, keo, thức ăn thừa và tạp chất.
- Nghiền: cắt nhựa thành các mảnh nhỏ.
- Nấu chảy và đùn hạt: nung chảy mảnh nhựa rồi tạo thành hạt nhựa tái sinh.
Hạt nhựa sau đó được đưa vào máy ép hoặc máy đùn để tạo thành sản phẩm. Mỗi bước đều ảnh hưởng đến chất lượng. Phân loại sai làm lẫn các loại polymer. Làm sạch chưa kỹ để lại tạp chất. Nấu chảy lần nữa làm tính chất cơ học của nhựa suy giảm.
Tái chế hóa học đi theo hướng khác. Nhựa được phân rã về monome hoặc hóa chất cơ bản, tinh chế rồi trùng hợp lại thành polymer mới. FDA đã xác định tái chế tam cấp cho PET tạo ra vật liệu đủ tinh khiết để tiếp xúc thực phẩm. Công nghệ này đòi hỏi đầu tư lớn hơn nên chưa phổ biến bằng tái chế cơ học.
Ý nghĩa của nhựa tái sinh
Rác thải nhựa đang tăng nhanh. Theo OECD, năm 2019 thế giới thải 353 triệu tấn nhựa, so với 156 triệu tấn năm 2000. Chỉ 9% lượng rác này được tái chế. Có 19% bị đốt và gần 50% được chôn lấp hợp vệ sinh. Phần còn lại, 22%, rơi vào bãi rác lộ thiên, đốt ngoài trời hoặc thất thoát ra môi trường.
Trong bối cảnh đó, nhựa tái sinh mang lại ba giá trị:
- Giảm rác thải: phế liệu được đưa trở lại sản xuất thay vì bị chôn lấp, đốt hoặc thải ra môi trường.
- Giảm nhu cầu nguyên liệu mới: mỗi tấn nhựa tái sinh thay thế một phần nhựa tổng hợp từ dầu mỏ và khí tự nhiên. Việt Nam nhập khoảng 80% nguyên liệu nhựa nguyên sinh, theo cổng thông tin Bộ Công Thương.
- Tạo ngành công nghiệp thu gom và tái chế: từ thu mua phế liệu đến chế biến hạt nhựa.
Giá trị này chỉ trọn vẹn khi sản phẩm làm ra dùng đúng chỗ. Nhựa tái sinh đặt sai vị trí có thể gây ra nhiều rủi ro hơn lợi ích.
Nhựa tái sinh có an toàn cho sức khỏe không?
Nhựa tái sinh không mặc định độc hại, và cũng không mặc định an toàn. Độ an toàn phụ thuộc vào ba yếu tố: nguồn phế liệu, công nghệ xử lý và mục đích sử dụng.
Vì sao nhựa tái sinh có rủi ro riêng
Rủi ro nằm ở những gì nhựa mang theo từ vòng đời trước.
Thứ nhất là phụ gia. Hahladakis và cộng sự (2018) ghi nhận phụ gia có mặt trong mọi sản phẩm nhựa để cải thiện tính năng và kéo dài tuổi thọ. Chúng có thể di chuyển ra khỏi sản phẩm, gây phơi nhiễm cho con người qua vật liệu tiếp xúc thực phẩm. Phụ gia cũng có thể phát tán trong quá trình tái chế và từ chính sản phẩm làm bằng nhựa tái chế.
Thứ hai là phụ gia tồn lưu. Wagner và Schlummer (2020) dùng thuật ngữ này cho các chất từng dùng rộng rãi nhưng nay bị hạn chế. Ví dụ là chất chống cháy brom hóa, phthalate, chì và cadmi trong PVC. Phụ gia thường không liên kết hóa học với polymer nên dễ thoát ra. Tái chế có thể đưa chúng vào sản phẩm mới, và công nghệ phân loại hiện nay chưa loại bỏ hết.
Thứ ba là chất nhiễm bẩn. Theo Ủy ban châu Âu, chất ô nhiễm đến từ ba nguồn. Đó là sản xuất ban đầu và quá trình sử dụng, việc dùng sai như chứa sơn hoặc nhiên liệu, và nhiễm chéo khi thu gom. Loại chất và lượng chất không biết trước, nên không thể đánh giá rủi ro theo cách thông thường dành cho nhựa mới.
Cơ quan quản lý nói gì
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nêu khoảng 7.000 chất gắn với nhựa, trong đó hơn 3.200 chất có một hoặc nhiều tính chất nguy hại. Một số là chất gây rối loạn nội tiết. Các nghiên cứu sinh học tìm thấy chất liên quan đến nhựa ở cả người lớn và trẻ em. WHO cũng cho rằng sản phẩm có thành phần tái chế có thể đặt ra mối lo riêng về sức khỏe.
Vì vậy FDA tập trung vào ba mối lo với nhựa tái chế dùng cho thực phẩm: chất ô nhiễm đi vào sản phẩm, vật liệu chưa được phép dùng cho thực phẩm lẫn vào, và phụ gia không đạt quy định. FDA đặt ngưỡng phơi nhiễm không đáng kể ở 0,5 ppb cho mỗi chất ô nhiễm trong khẩu phần ăn.
Nhựa tái chế vẫn được phép tiếp xúc thực phẩm khi quy trình được kiểm soát. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đã xem xét mười quy trình tái chế cơ học PET năm 2012. Các quy trình này không gây lo ngại an toàn khi vận hành trong điều kiện xác định và kiểm soát. PET không dùng cho thực phẩm chỉ được chiếm tối đa 5%. Ủy ban châu Âu hiện chỉ công nhận hai công nghệ phù hợp: tái chế cơ học PET được cấp phép và tái chế từ chuỗi khép kín có kiểm soát.
Như vậy nhựa tái chế chỉ an toàn khi nguồn phế liệu được kiểm soát và quy trình đã được cấp phép. Nhựa tái sinh thông thường từ phế liệu hỗn hợp không nằm trong phạm vi này.
Nhựa tái sinh dùng được trong trường hợp nào?
Nhựa tái sinh phù hợp với sản phẩm ít chịu lực, ít tiếp xúc với con người và không tiếp xúc thực phẩm. Các nhóm ứng dụng gồm:
- Sản phẩm công nghiệp và hạ tầng: thùng chứa, pallet, ống thoát nước, ván nhựa ngoài trời.
- Đồ dùng ngoài trời: bàn ghế sân vườn, chậu cây, rào chắn.
- Sợi và thảm: sợi từ PET tái chế dùng cho vải và thảm.
- Lớp ngoài của bao bì: FDA cho phép dùng vật liệu tái chế làm lớp ngoài không tiếp xúc thực phẩm của bao bì nhiều lớp, miễn là có lớp polymer nguyên sinh ngăn cách. Lớp ngăn này phải đủ dày, ví dụ ít nhất 25 µm với PET ở nhiệt độ phòng trở xuống.
- Bao bì thực phẩm đạt cấp phép: PET tái chế qua quy trình đã được FDA hoặc EFSA chấp thuận.
Các trường hợp này có điểm chung. Phạm vi sử dụng được xác định rõ và rủi ro tiếp xúc thấp, hoặc quy trình được kiểm soát theo quy định.
Nhựa tái sinh có dùng được cho nội thất gia đình không?
Về nguyên tắc có thể, nhưng với nội thất, nhựa tái sinh gặp nhiều hạn chế hơn nhựa nguyên sinh. Nhựa nguyên sinh được tổng hợp lần đầu và chưa qua sử dụng. Nhà sản xuất biết chính xác thành phần và tỷ lệ phụ gia ngay từ công thức. Nhựa tái sinh không có lợi thế đó. Chi tiết so sánh có trong bài về nhựa nguyên sinh và nhựa tái sinh cho nội thất.
Ba hạn chế chung
Thành phần không xác định. Mỗi lô nhựa tái sinh phụ thuộc vào phế liệu đầu vào. Chất nào đã nằm trong nhựa, ở mức nào, người dùng không nhìn thấy được.
Độ bền cơ học giảm. Nội thất phải chịu tải, giữ vít và bản lề nhiều năm. Jalal Uddin và cộng sự (2015) pha phế liệu vào PVC cứng. Mẫu nguyên sinh có ứng suất đứt 34,1 MPa và độ bền va đập 47 kJ/m². Với phế liệu bên ngoài, độ bền va đập giảm từ 9,6 đến 39,2%. Khi dùng toàn bộ phế liệu bên ngoài, ứng suất đứt giảm 38,9%.
Chất lượng không đồng đều giữa các lô. Phế liệu có nhiều màu và nhiều nguồn, nên màu sắc và bề mặt khó giống nhau từ lô này sang lô khác. Một bộ tủ ghép từ nhiều lô dễ lệch màu, lệch độ bền.
Trong nhà ở
Nội thất gia đình tiếp xúc với người dùng mỗi ngày trong nhiều năm. Nó nằm trong không gian kín như phòng ngủ, bếp và phòng trẻ em. Phụ gia tồn lưu như chì, cadmi hay phthalate không có mùi và không nhìn thấy được. Theo WHO, chất liên quan đến nhựa đã được tìm thấy ở cả trẻ em. Với tủ bếp và tủ phòng ngủ, rủi ro này không đáng đánh đổi lấy chênh lệch giá nguyên liệu.
Trong văn phòng
Nội thất văn phòng được đặt với số lượng lớn và dùng liên tục. Hạn chế lớn nhất ở đây là sự đồng đều. Cả dãy bàn, tủ hồ sơ và vách ngăn cần cùng màu, cùng độ bền. Nhựa tái sinh khó đáp ứng khi mỗi lô có thành phần khác nhau. Tủ hồ sơ còn chịu tải nặng liên tục, nơi độ bền va đập và ứng suất đứt quyết định tuổi thọ.
Trong trường học
Trường học là nơi hạn chế rõ nhất. Học sinh chạm tay vào bàn ghế và tủ đồ mỗi ngày, thường xuyên va đập, kéo lê và dùng sai cách. Vật liệu phải bền khi va đập và an toàn khi trẻ em tiếp xúc lâu dài. Cả hai điều kiện này đều là điểm yếu của nhựa tái sinh không rõ nguồn gốc.
Khi nào nhựa tái sinh dùng được trong nội thất
Nhựa tái sinh dùng được ở bộ phận không chịu lực và không tiếp xúc trực tiếp, hoặc ở sản phẩm ngoài trời. Với các bộ phận như tủ, bàn, kệ và vách ngăn, nhựa nguyên sinh vẫn là lựa chọn đáng tin hơn. Nếu nhà sản xuất dùng phế liệu, phế liệu nội bộ có thành phần biết rõ tốt hơn phế liệu thu từ bên ngoài.
Kết luận
Nhựa tái sinh giúp giảm lượng rác thải nhựa, nhưng thành phần của nó phụ thuộc vào nguồn phế liệu đã qua sử dụng. Vì vậy loại nhựa này phát huy tốt nhất ở những nơi ít tiếp xúc với con người, như sản phẩm công nghiệp, đồ ngoài trời và bao bì đã được cấp phép.
Nội thất thì khác, vì người dùng sống cùng vật liệu mỗi ngày trong nhiều năm. Ở nhà ở, văn phòng và trường học, thành phần rõ ràng và chất lượng đồng đều giữa các lô quan trọng hơn khoản tiết kiệm từ nguyên liệu. Khi chọn nội thất nhựa, bạn nên hỏi nhà sản xuất về nguồn nguyên liệu trước khi hỏi giá.
